Flakadan lirie dhe guximi

Ali Zeku Pepiq - Pepa nga fshati Vranjë ishte ndër ata patriotë malësorë që ishin antifashistë të betuar, të cilët luftuan kundër turqve dhe malazezëve.

Lindi në fshatin Vranjë në vitin e largët 1875 në një familje modeste fshatare, tri vite para Lidhjes Shqiptare të Prizrenit. Prindërit e tij, babai Zeku dhe nëna Lulë, përveç Aliut, patën edhe dy djem dhe dy vajza, të cilat u martuan në Shqipëri. Aliu ishte martuar me Zogën nga Omerbozhajt, e cila i lindi 4 vajza dhe 2 djem. Tri vajzat e tij u martuan në Shqipëri (Shkodër). Secila prej tyre patën nga 4 djemë dhe 4 vajza, ndërsa tjetra vajzë ishte martuar në Vranjë dhe pati 1 vajzë dhe 1 djalë. Njëri prej djemve ka patur katër djem dhe katër vajza , kurse tjetri pati 4 vajza dhe 2 djem. Mund të thuhet se ishte një familje e madhe. Ali Zeku merrej me bujqësi dhe blegtori, por vëllai i tij më i vogël bënte më shumë nga këto punë sesa ai.

Veshja me tirq ( çakçir)

Ali Zeku e vishte vazhdimisht kostumin kombëtar të Malësisë së Madhe, madje deri në pleqëri, kur përdorte edhe një shkop. Çakçirët që mbante ishin të ngjeshur për trup dhe të dekoruar me elegancë me gajtana dhe shirita të zinj rreth tyre. Mbi çakçir ai mbante një këmishë të bardhë, të bërë nga faheli ose mëndafshi me mëngë të gjata. Ai mbante një rrip të zi leshi ose mëndafshi rreth belit; në këmbë mbante çorape leshi dhe opakë (opinga) , ndërsa në kokë mbante një kapuç të bardhë (plisin).

Takimi me njerëz të njohur të Malësisë së Madhe

Në atë kohë në Malësi nuk kishte shkollë. Për shkak të mungesës së institucioneve arsimore dhe mësuesve, Aliu nuk pati mundësi të shkollohej, megjithatë ishte shumë i zgjuar. Falë inteligjencës, dijes dhe mençurisë së tij natyrore, ai filloi të takonte gjithnjë e më shumë njerëz të njohur në Malësi të Madhe, të cilët i donte dhe i mbante gjithmonë në zemër. Ai shkonte shpesh atje për të njohur rajonet veriore të Shqipërisë, njerëzit më të respektuar të asaj periudhe në këtë krahinë kreshnike, që u dalluan në luftëra të përgjakshme për mbrojtjen e tokave të tyre dhe ruajtjen e virtyteve më të larta njerëzore, të cilat i karakterizonin malësorët, traditat dhe zakonet mijëravjeçare për të cilat shkruan shumë kronistë, shkrimtarë dhe shkencëtarë të famshëm të huaj.

Përpjekjet për të hapur një shkollë shqipe

Edhe pse nuk ndoqi asnjë shkollë ai e donte shumë shkollën. Ishte i vetëdijshëm se vetëm nëpërmjet shkollave shqipe shqiptarët do të mund të mësonin dhe të shkruanin gjuhën e tyre shqipe dhe të kapërcenin prapambetjen e së kaluarës. Në ato kushte të vështira për shqiptarët, ai i shteroi të gjitha energjitë e tij për tu njohur me shqiptarët dhe priftërinjtë përparimtarë të asaj kohe, për të ndihmuar me të gjitha mundësitë dhe aftësitë që zotëronte për të hapur një shkollë shqipe. Ai punoi ngushtë me klerikun dhe intelektualin e madh të botës shqipe të gjysmës së parë të shekullit 20-të, Atë Anton Harapin, kolosin e Kishës Katolike Shqiptare, dhe me një nga figurat më përparimtare të asaj kohe, Prenk Grudën, i lindur në fshatin Stanaj të Grudës në vitin 1912, u shkollua dhe përfundoi shkollimin e tij në Shkodër.

Ata dhe shqiptarë të tjerë investuan të gjithë energjinë e tyre në hapjen e shkollave shqipe. Fatkeqësisht, kjo dëshirë dhe përpjekjet e tyre nuk u realizuan, sepse rrethanat politike në Shqipëri nuk e lejonin një gjë të tillë, pavarësisht faktit se ata e donin dhe ëndërronin një Shqipëri etnike të lirë. Sa shumë e donte shkollën Ali Zeku, tregohet nga fakti se ai e dërgoi djalin e tij të madh të studionte në një shkollë me mësime në gjuhën serbe për dy vjet në Meitep, në Shkodër. Gjatë shkollimit të tij atje, ai mësoi dhe u njoh me alfabetin latin, cirilik, shqip dhe atë të vjetër turk.

Shtëpia e tij i përkiste mikut dhe udhëtarit

Në një takim në fshatin Vranjë, siç tregon nipi i Ali Zekut Musa Pepiqi, në perëndim të diellit, erdhën tre burra të panjohur nga Shkodra, të cilët, siç thanlë ata, askush nuk u ofroi strehim, Aliu i pranoi në shtëpi dhe i mirëpriti zemërhapur me këto fjalë: "Ashtu si e kam për vete , ashtu do të jetë edhe për ju. Bujrum bukë e kripë e zemër, çfarë ka dhënë Zoti ". Në mëngjes, mysafirët u kthyen në Shkodër të lumtur dhe të befasuar këndshëm nga mikpritja bujare që Ali Zeku u ofroi atyre.

Pleqnar me dinjitet në oda burrash

Gjatë periudhës kur jetoi dhe punoi Ali Zeku, gjakmarrja dhe hakmarrja ishin shumë të zakonshme në rajonet veriore të Shqipërisë. Kjo plagë e rëndë e popullit tonë shkaktoi një gjakderdhje të madhe midis vëllezërve shqiptarë, viktima të të cilave u bënë qindra malësorë të pafajshëm dhe fëmijë të ngujuar gjatë viteve.

Ali Zeku, si një njohës i mirë dhe i suksesshëm i pajtimit të gjaqeve, bazuar në Kanun, ishte aktiv edhe si pleqnar në odat e burrave dhe pajtoi shumë gjaqe, mosmarrëveshje dhe konflikte në Malësi, kryesisht në veri të Shqipërisë.

Shpëtues i malësorëve të supozuar komunistë nga ballistët

Gjatë Luftës Nacionalçlirimtare, Ali Zeku, siç thamë më sipër, ishte komandanti i vullnetarëve të Vranës dhe Vllanës. Sipas nipit të tij, Musa Pepiq, dhe rrëfimeve të babait të tij, Hasan Jusufi nga Shkodra (ballist) jetonte në Tuz, i cili bashkonte tuzianët që supozohej se ishin komunistë. "Abdullah Bali Turuskoviq mori disa tuzianë për ti mbyllur diku në burgjet shqiptare në Shqipëri. Nëna e Balit i dërgon një mesazh Alisë dhe një mjet transporti për ta çuar atë te Hasan Jusufi. Kur arrijnë në kishën e sotme në Tuz, Aliu ndalet dhe vëren Hasan Jusufin duke ecur drejt tij. Aliu ngre shkopin që mbante në dorë për të goditur Hasanin, duke i thënë se këtu nuk ka komunistë. Qëllimi i Hasan Jusufit ishte të mblidhte malësorët komunistë dhe ti çonte në Shkodër në një intervistë informative. Hasan Jusufi u betua dhe i dha fjalën Ali Zekut se do ti lirojmë të gjithë malësorët që i dimë se janë komunistë.

Hasan Jusufi nuk e mbajti plotësisht fjalën e tij. Ai i la të shkonin vetëm disa nga shëtitësit, jo pjesën tjetër. Midis të liruarve ishte Abdullah (Balo) Turuskoviqi. Në shenjë mirënjohjeje që e shpëtoi nga ballistët, ai i dhuroi Ali Zekut një orë xhepi, të cilën e mbajti deri ditën që vdiq. Falë dijes dhe autoritetit që gëzonte Ali Zeku, shpëtoi edhe shumë të rinj nga Vranja nga ballistët", thotë Pepiqi.

Patrioti Ali Zeku mbeti i lavdishëm dhe i pavdekshëm në kujtesën e popullit të tij si një flakadan lirie dhe guximi. Gjatë luftimeve në malet e Vranjës në vitin 1912, u zhvillua një betejë kundër batalionit "Zeta" për mbrojtjen e vijës së Vranjës dhe fortesës turke "Merqesh", ushtria malazeze përparoi drejt "Deçiqit" nga kjo anë. Pas rënies së Merqeshit në Vranjë, ai u kap dhe u çua në Deçiq.

Pjesëmarrës në përgatitjen e Kryengritjes së Koplikut

Gjithashtu, ka disa të dhëna që tregojnë se ai mori pjesë në përgatitjen e luftës heroike në mbrojtje të kufirit veriperëndimor të Shqipërisë, e njohur si Lufta e Koplikut, e cila filloi më 27 korrik 1920 dhe përfundoi më 14 shkurt 1921.

Pjesëmarrja e tij në një nga ngjarjet më të rëndësishme të historisë sonë të shekullit të 20-të, e cila, sipas historianëve, "është simbol i rezistencës së pakrahasueshme, patriotizmit dhe atdhedashurisë për mbrojtjen, deri në sakrificën më të lartë, të integritetit të shtetit të shqiptarit", është përshkruar në një këngë popullore, në të cilën Sulço-begu thotë:

„Për Aliun po flasë vetë,

Se ashtë i vogël,

E ashtë i shkretë,

Se me veti ska kurrkan,

Vec 7 grudianë e 3 trieshianë,

Se ta kite Grudën tanë,

Kite me ja çua luftën matanë,

E te kite Grudën e shkretë,

Kishte me e çua luftën në Cem,

Suljço begu ater po flet,

Per ata, Ali mos ki dert,

Se kemi bukë e kemi fishekë

E asjtera ( ushtarë) sa të duesh vetë“.

Mbështetës i lëvizjes së Fan Nolit

Një nga meritat e pamohueshme të këtij patrioti të paarsimuar, por me autoritet të madh në komunitetin shqiptar, ishte mbështetja e tij për lëvizjen e Fan Nolit, një nga figurat më të famshme në historinë e Shqipërisë që mbetet një nga figurat më të ndritura politike në panteonin shqiptar të baballarëve të kombit, i cili u mor me pothuajse të gjitha fushat ku kombi dhe shteti shqiptar kishin nevojat e tyre.

Ky patriot, i respektuar në krahinat shqiptare, besonte se qeveria demokratike e Nolit do ti siguronte Shqipërisë një sistem demokratik që nuk e kishte pasur më parë. Me dështimin e qeverisë së Nolit, pas gjashtë muajsh sundimi, Ali Zeku u burgos në Shkodër. Ai u lirua shpejt nga pronari i restorantit, i cili kishte një lidhje me një oficer që Aliu e kishte shpëtuar pak kohë më parë nga forcat ushtarake përgjegjëse për zbatimin e ligjit midis popullsisë civile - xhandarmërisë.

Me dështimin e qeverisë së Nolit dhe largimin e tij nga Shqipëria, Ali Zeku u zhgënjye shumë sepse ishte i bindur se vizioni, idetë dhe programi qeveritar i Nolit ishin shumë përpara shoqërisë shqiptare të asaj kohe dhe se ai dështoi të ndërtonte Shqipërinë që ai dhe mbështetësit e lëvizjes së tij ëndërronin pas fitores së pavarësisë.

Nënshkrues i Memorandumit të malësorëve për Shqipërinë në kufijtë e saj etnikë

Ky udhëheqës dhe tribun popullor nënshkroi Memorandumin e malësorëve për Shqipërinë në kufijtë e saj etnikë, së bashku me shumë patriotë të tjerë , si: Prëtash Zeku, Prenkë Gruda, Sherif Hyseni, Pjetër Zeku, Tomë Nika, Luk Deda, Mark Toma, Gjon Smajli, Pjetër Nikashi , Kolë Prëloka, Dok Martini etj.

Udhëheqës i Vullnetarëve të Vranjës dhe Vllanës

Në kohën e formimit të Vullnetarëve nga Mul Delia, ose siç njihej ndryshe Mul Bajraktari, fëmija i dytë i tre djemve të Deli Metës, të cilët trashëguan udhëheqjen e Bajraktarit të Hotit dhe Malësisë, Ali Zeku u emërua si udhëheqës (burri kresor) i Vullnetarëve të Vranjës dhe Vllanës. Ai u dallua për politikën e tij pajtuese dhe e ndoqi atë me këmbëngulje pavarësisht fesë dhe kombësisë. Kështu, në rajonin ku ai ishte udhëheqës, nuk ndodhi asnjë krim, as ndonjë burgim, dorëzim te italianët, çetnikët apo ballistët.

Fitues i zgjedhjeve për kryetar të Komunës së Vranës, Mataguzhit dhe Vllanës

Meqenëse Vranja, Mataguzhi dhe Vllana përbënin një komunë, ai i fitoi zgjedhjet për kryetar, ndaj kundërshtaerëve të tij Stan Boljeviq dhe Rak Mariq, Për shkak të aktivitetit të tij në pajtimin e gjqeve, votuesit e Rak Mariqit e bindën atë për të alarmuar popullin se kryetari është arratisur. Kur Aliu është kthyer, ia dha votat e tij Stan Boljeviqit, edhe pse kishte marrëdhënie më të mira familjare me Rak Mariqin. Në disa burime, ky veprim i Alisë është regjistruar më parë, ndërsa kohët e fundit nuk mund të gjendet, që mund të nënkuptohet se është fshirë.

Mençuria e Ali Zekut e bëri Mark Milanin të hiqte dorë nga planet e tij

Mark Milani ishte probatin me xhaxhain e Ali Zekut. Meqenëse kufiri shqiptaro-malazez ishte në majë të maleve të Vranjës, në një rast, Mark Milani erdhi në Vranjë te familja Nikçeviq, me çrast kërkoi të takojë probatinin e tij. Sipas rrëfimit të nipit të Ali Zekut, Musa Pepiqit, probatini i shtëpisë erdhi te Aliu dhe e informoi se Mark Milani ishte në shtëpinë e tij dhe se donte ta takonte. Mark Milani erdhi në shtëpinë e Ali Zekut dhe u përshëndetën ngrohtësisht me njëri-tjetrin.

- Vëlla, ti erdhe këtu, dhe mund të japësh kokën për një dele ose lopë të humbur. Mendo, a është e mençur kjo? i tha Aliu.

Mark Miliani hoqi dorë nga plani i tij dhe Ali Zeku ia sguroi përcjellësit për ta shoqëruar përmes Dheut të Zi deri te ura në lumin Cem . Kur Mark Milani u plak, i dërgoi një mesazh se donte të shihte Aliun dhe e ftoi për vizitë. Aliu e vizitoi dhe Marku përpara tij, me stilin e tij elegant, e ftoi gruan e tij të ulej në prehër, gjë që Aliut nuk i pëlqeu, dhe ai shikoi nga dritarja. Gruaja u largua dhe Marku i tha: "E di pse shikove nga dritarja." Aliu iu përgjigj se si sillej me gruan tënde (emrin ia kam harruar). Ai u përgjigj: "Isha budalla atëherë, ashtu siç je edhe ti sot," i tha Marku .

Funeral me nderime të mëdha

Ky misionar paqeje, antifashist dhe antikomunist, i cili gjithë jetën ia kushtoi lirisë dhe pavarësisë së popullit shqiptar dhe krijimit të Shqipërisë brenda kufijve të tij etnikë, vdiq në qershor të vitit 1955 në Vranë në moshën 80 vjeçare. Në funeral morën pjesë burra dhe gra të famshëm nga e gjithë Malësia, Hoti, Gruda, Trieshi dhe Koja, si dhe nga Zeta. Ditën e funeralit, megjithëse vajtimi nuk është në traditën e malësorëve myslimanë, Ali Zeku u vajtua nga të gjithë malësorët e kohës. Nga të gjitha fjalët e zgjedhura të brimtarëve, për këtë figurë të shquar popullore të Malësisë, sjellim disa fjali të vajtorit të ndjerë Tom Bishit Ivezaj.

...”Prej majes së Sukës,

E deri deri në breg të detit,

Ska pas njerëz ma turtë,

Se ti e Kolë Zefi,

Pa mësua nshkollë,

As kurrfarë mejtepit,

Veç trima turtë,

O prej vetvetit“...

Me vdekjen e Ali Zekut, Malësia humbi një bir të vyer, një burrë të mençur, një kryetar fshati, një pleqnar odash, një mbrojtës të tokave shqiptare, një mbështetës të ideologjisë së Fan Nolit, një bashkëpunëtor të ngushtë të intelektualit Prenkë Grudës dhe shumë figurave të tjera të njohura shqiptare gjatë Luftërave Ballkanike dhe Luftës Nacionalçlirimtare.