Aziz Kelmendi nga Arbana: Ngjarja e vrasjes në Kazermën e Paraqinit që tronditi Jugosllavinë

Dokumentar historik mbi natën e 3 shtatorit 1987, dëshmitë e të mbijetuarve dhe procesin gjyqësor që tronditi Kosovën dhe ish-Jugosllavinë

Historia e Kosovës dhe e popullit shqiptar përmban ngjarje të cilat, edhe pas shumë dekadash, vazhdojnë të ngjallin interes, dhimbje, diskutime dhe pyetje. Njëra prej tyre është ngjarja e njohur si Rasti i Paraqinit, e ndodhur më 3 shtator 1987, në një kazermë ushtarake të Ushtrisë Popullore të Jugosllavisë, në qytetin Paraqin të Serbisë.

Në qendër të kësaj ngjarjeje ishte Aziz Kelmendi, një ushtar shqiptar nga Arbana e Prizrenit. Atë natë, katër ushtarë u vranë dhe pesë të tjerë u plagosën. Edhe Aziz Kelmendi përfundoi i vdekur në rrethana që u bënë pjesë e debatit publik dhe historik.

Ngjarja nuk mbeti vetëm një rast i rëndë brenda ushtrisë jugosllave. Ajo u shndërrua në një çështje me pasoja të mëdha politike e shoqërore, veçanërisht për shqiptarët e Kosovës, në një kohë kur marrëdhëniet ndërmjet shqiptarëve dhe strukturave shtetërore jugosllave ishin të tensionuara.

Për ta kuptuar këtë histori, duhet të shikohen me kujdes rrethanat e kohës, ngjarjet e asaj nate, dëshmitë e personave që e njihnin Aziz Kelmendin, proceset gjyqësore dhe pasojat që i ndoqën shumë ushtarë shqiptarë.

Aziz Kelmendi ishte shqiptar nga Arbana e Prizrenit, në Kosovë. Ai shërbente në Ushtrinë Popullore të Jugosllavisë dhe emri i tij u bë i njohur në mbarë hapësirën jugosllave pas ngjarjeve të Paraqinit.

Për jetën e tij, karakterin, bindjet dhe marrëdhëniet me ushtarët e tjerë janë publikuar rrëfime të ndryshme. Disa prej tyre janë mbështetur në kujtimet e njerëzve që e kishin njohur, ndërsa të tjerat janë ndikuar nga interpretimet politike të kohës.

Pikërisht për këtë arsye, një dokumentar historik duhet të dallojë faktet e verifikueshme nga mendimet, kujtimet dhe interpretimet e mëvonshme.

Nuk është e drejtë që një person të gjykohet vetëm mbi bazën e etiketave politike të vendosura nga propaganda e kohës. Po ashtu, nuk është e drejtë që viktimat e një ngjarjeje të rëndë të harrohen ose të trajtohen si hollësi të parëndësishme.

Më 3 shtator 1987, në kazermën ushtarake të Paraqinit ndodhi një ngjarje e rëndë me armë zjarri. Katër ushtarë u vranë dhe pesë të tjerë u plagosën.

Sipas versionit zyrtar të kohës, Aziz Kelmendi ishte përgjegjës për të shtënat dhe më pas u gjet i vdekur. Vdekja e tij u paraqit si vetëvrasje.

Megjithatë, rrethanat e ngjarjes, mënyra se si u zhvilluan hetimet dhe përgjegjësia e personave të tjerë u bënë objekt diskutimesh e pretendimesh të ndryshme.

Për të rindërtuar me saktësi atë natë, është e domosdoshme të krahasohen dokumentet e hetimeve, raportet mjekoligjore, dëshmitë e ushtarëve dhe vendimet gjyqësore. Pa një shqyrtim të plotë të këtyre materialeve, nuk mund të paraqitet si fakt i provuar çdo pretendim për një skenar të fshehtë ose për një organizim të paramenduar të ngjarjes.

Një gjë është e qartë: katër ushtarë humbën jetën, pesë të tjerë u plagosën dhe vdekja e Aziz Kelmendit u bë fillimi i një çështjeje që do të ndiqte për vite me radhë shumë familje shqiptare.

Pas çdo ngjarjeje të këtij lloji qëndrojnë njerëz, familje dhe jetë të ndërprera. Katër ushtarët e vrarë dhe pesë të plagosurit ishin pjesë e një tragjedie që nuk duhet të shndërrohet vetëm në debat politik.

Për familjet e viktimave, humbja ishte e pakthyeshme. Për ushtarët e mbijetuar, ngjarja dhe pasojat e saj lanë kujtime që mund të ndiqnin gjithë jetën e tyre.

Dokumentimi historik kërkon që viktimat të përmenden me dinjitet dhe pa përdorur dhimbjen e tyre për të nxitur urrejtje ndaj një populli të tërë. Përgjegjësia penale, nëse provohet, u takon individëve konkretë dhe jo një kombësie të tërë.

Pas ngjarjes, hetimet dhe procedurat ushtarake jugosllave përfshinë edhe ushtarë shqiptarë. Disa prej tyre u arrestuan, u morën në pyetje dhe u dënuan nga gjykatat ushtarake të asaj kohe.

Sipas raportimit të gazetës KOHA.net, ndër personat e dënuar në procesin e Paraqinit ishin:

Rizah Xhakli** – 20 vjet burg.

Abdylxhemil Alimani** – 20 vjet burg.

Afrim Mehmeti** – 13 vjet burg.

Pajazit Aliu** – 13 vjet burg.

Shefqet Paqarizi** – 7 vjet burg.

Enver Behluli** – 5 vjet e gjysmë burg.

Këto dënime tregojnë se ngjarja nuk përfundoi me të shtënat në kazermë. Ajo u pasua nga një proces i rëndë gjyqësor, me pasoja të mëdha për jetën e të dënuarve dhe të familjeve të tyre.

Për të vlerësuar drejtësinë e atij procesi, duhet të shqyrtohen aktakuzat, provat e paraqitura, dëshmitë në gjykatë dhe vendimet përfundimtare. Etiketimi i procesit si politik ose i montuar është një pretendim që duhet të mbështetet në dokumente dhe dëshmi konkrete, jo vetëm në përsëritjen e një interpretimi.

Një nga emrat që lidhen me këtë histori është Rizah Xhakli, i cili u dënua me 20 vjet burg pas procesit të Paraqinit.

Vitet e fundit, rrëfimi i tij është rikthyer në vëmendjen e publikut përmes intervistave dhe materialeve mediatike. Në një rrëfim të publikuar në nëntor 2025, Xhakli foli për njohjen e tij me Aziz Kelmendin dhe për ngjarjen që tronditi kazermën.

Sipas rrëfimit të tij, Kelmendi ishte një ushtar i përgatitur dhe u shpjegonte shokëve të tij çështje të historisë. Xhakli ka mohuar pretendimet se ai vetë i kishte dhënë Kelmendit karikatorë me fishekë.

Këto deklarata kanë rëndësi, sepse vijnë nga një person që e kishte njohur Kelmendin dhe që vetë ishte përballur me drejtësinë ushtarake jugosllave.

Megjithatë, një dëshmi personale nuk mund ti japë vetvetiu përgjigje çdo pyetjeje mbi atë që ndodhi. Ajo duhet të krahasohet me dëshmitë e tjera, dokumentet e kohës dhe provat që mund të ruhen në arkiva.

Rrëfimi i Xhaklit e rikthen vëmendjen te një pyetje e rëndësishme: sa dimë realisht për rrethanat e asaj nate dhe sa prej asaj që dimë mbështetet në prova të pavarura?

Dënimet e gjata me burg ndryshuan jetën e shumë prej personave të përfshirë në proces. Për familjet, burgosja nënkuptonte ndarje të gjata, pasiguri dhe vështirësi të mëdha.

Në rastin e Rizah Xhaklit, KOHA.net ka raportuar se ai ishte ende duke vuajtur dënimin në burgun e Pozharevcit gjatë luftës në Kosovë.

Ky fakt e lidh historinë e Paraqinit me një periudhë shumë më të gjatë të përvojës së shqiptarëve në sistemin jugosllav: nga tensionet politike të viteve 1980, te burgosjet dhe represioni, e deri te lufta e viteve 1998–1999.

Për të shkruar një histori të plotë të jetës së secilit të dënuar, nevojiten biografi të verifikuara dhe dëshmi të drejtpërdrejta. Megjithatë, vetë kohëzgjatja e dënimeve tregon se pasojat e procesit ishin të rënda dhe afatgjata.

Në vitin 1987, Kosova ndodhej në një periudhë të tensionuar të historisë së saj. Marrëdhëniet politike ndërmjet shqiptarëve dhe institucioneve jugosllave ishin të ngarkuara nga konfliktet e viteve paraprake, demonstratat e vitit 1981 dhe rritja e mosbesimit ndërmjet komuniteteve.

Në këtë klimë, ngjarja e Paraqinit u interpretua përtej një krimi të ndodhur brenda një kazerme. Në hapësirën publike u përplasën versione të ndryshme për përgjegjësinë, motivet dhe kuptimin politik të ngjarjes.

Disa interpretime e paraqitën rastin si dëshmi të nacionalizmit shqiptar. Të tjera e vunë theksin te mënyra e zhvillimit të hetimeve, trajtimi i ushtarëve shqiptarë dhe dyshimet për drejtësinë e procesit.

Studiuesja Julie A. Mertus, në librin *Kosovo: How Myths and Truths Started a War* (1999), e trajton rastin e Paraqinit në kuadër të narrativave kombëtare dhe mënyrës se si ngjarjet e kontestuara ndikuan në marrëdhëniet shqiptaro-serbe.

Kjo qasje na kujton se historia nuk mund të shkruhet vetëm duke përsëritur atë që ka thënë njëra palë. Ajo kërkon krahasim burimesh, analizë të kontekstit dhe dallim ndërmjet fakteve dhe interpretimeve.

Pas shumë vitesh, Rasti i Paraqinit vazhdon të ngjallë interes. Për një rindërtim të plotë historik, mbeten të rëndësishme disa çështje:

**Së pari:** Cilat ishin provat konkrete mbi të cilat u mbështetën hetimet ushtarake?

**Së dyti:** Çfarë përmbajnë raportet mjekoligjore për vdekjen e Aziz Kelmendit dhe për plagët e viktimave?

**Së treti:** Sa përputhen dëshmitë e ushtarëve të mbijetuar me versionin zyrtar të ngjarjes?

**Së katërti:** Çfarë mund të vërtetohet nga procesverbalet e marrjes në pyetje dhe nga vendimet gjyqësore për personat e dënuar?

**Së pesti:** A ruhen dokumente arkivore që mund të ndihmojnë në sqarimin e rrethanave që mbeten të debatueshme?

Këto pyetje nuk janë prova se ekzistoi patjetër një komplot. Ato janë kërkesa normale të hulumtimit historik, të cilat mund të marrin përgjigje vetëm përmes dokumenteve dhe dëshmive të verifikueshme.

Kur trajtojmë ngjarje të dhimbshme të së kaluarës, kemi përgjegjësi ndaj viktimave, familjeve të tyre dhe brezave të rinj.

Një dokumentar nuk duhet të fshehë faktet, por as të paraqesë dyshimet si përfundime të vërtetuara. Ai duhet të ruajë dëshmitë, të evidentojë padrejtësitë kur ato provohen dhe të mos lejojë që propaganda të zëvendësojë dokumentimin.

Aziz Kelmendi, katër ushtarët e vrarë, pesë të plagosurit, Rizah Xhakli dhe të gjithë personat që u përballën me pasojat e ngjarjes janë pjesë e një historie që meriton të studiohet me seriozitet.

Për Kosovën, Rasti i Paraqinit është një kapitull i historisë së marrëdhënieve me ish-Jugosllavinë.

Për studiuesit, ai mbetet një rast që kërkon shqyrtim të kujdesshëm të burimeve. Për publikun, ai është një kujtesë se informacioni historik duhet të mbështetet në fakte dhe se çdo jetë njerëzore ka dinjitet.

Kanë kaluar dekada nga nata e 3 shtatorit 1987, por emri i Aziz Kelmendit vazhdon të përmendet sa herë flitet për ngjarjen e Paraqinit.

Rrëfimi i Rizah Xhaklit e ka rikthyer këtë histori në vëmendjen e publikut dhe ka nxitur interes për dëshmitë e personave që e njohën Kelmendin ose u përballën me procesin gjyqësor.

Megjithatë, për ta kuptuar plotësisht këtë kapitull, duhet të vazhdojë puna me arkivat, dokumentet gjyqësore, raportet mjekoligjore dhe dëshmitë e verifikueshme.

Historia nuk duhet të jetë as mjet për të ushqyer urrejtjen, as arsye për të heshtur përballë pyetjeve të pazgjidhura. Ajo duhet të jetë një përpjekje e vazhdueshme për të kuptuar të kaluarën, për të respektuar viktimat dhe për tua përcjellë brezave të ardhshëm faktet sa më saktë.

**Dokumentimi i së kaluarës është përgjegjësi ndaj së vërtetës dhe ndaj kujtesës kolektive.**

Autori: Shefqet Mehmeti (Qeti) / Infospektri – Shkencë, histori dhe dokumentim